H I S T O R I A


Inicjatywę powołania Wydziału Teologicznego w Poznaniu w r. 1963 podjął Ksiądz arcybiskup Antoni Baraniak. Zwrócił się on do Kongregacji Seminariów i Uniwersytetów z prośbą o przyznanie Arcybiskupiemu Seminarium Duchownemu w Poznaniu prawa nadawania akademickich stopni naukowych bakalaureatu i licencjatu. Kongregacja nie przychyliła się do prośby.

Ponowił ją w r. 1967 kierując ją tym razem do rąk Ojca Świętego Pawła VI (12.11.1967). Wniosek swój uzasadnił historycznymi staraniami biskupów poznańskich oraz arcybiskupów gnieźnieńskich i poznańskich, jak również obecną sytuacją seminarium poznańskiego, upoważniającą do kontynuowania zabiegów, przedłożył swoje dotychczasowe starania i niemożliwość przyjęcia formy zaproponowanej przez Kongregację, a w końcu dodał nowe racje przemawiające za uwzględnieniem prośby. Uzasadniał:

Seminarium ma wysoki poziom naukowy. Świadczy o tym nie tylko grono profesorskie o pełnych kwalifikacjach naukowych, ale również fakt, że prowadzi się w nim seminaria naukowe, wykłady specjalistyczne oraz lektoraty języków starożytnych i nowożytnych.

Seminarium stara się o podnoszenie swego poziomu. Powiększa swe grono profesorskie i czuwa, by nowe zastępy młodych kapłanów zdobywały stopnie akademickie na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim i Papieskim Uniwersytecie Lateraneńskim w Rzymie, w Instytucie Katolickim w Paryżu, Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie.

Wyższe Seminarium Poznańskie wychowało wielu wybitnych biskupów, naukowców i społeczników.

Poznań stanowi katolicki ośrodek wydawniczy (Albertinum, Pallottinum), z którym w wybitnym stopniu współpracują profesorowie seminarium poznańskiego.

W roku 1968 archidiecezja poznańska - pierwsza w Polsce - obchodzić będzie Tysiąclecie swego założenia. Byłoby wielką radością całej archidiecezji, gdyby z okazji tak wielkiego jubileuszu seminarium poznańskie podniesione zostało do rangi studium akademickiego.

Poznań, jako jedno z największych miast Polski, jest wybitnym ośrodkiem nauki. Posiada uniwersytet i osiem innych wyższych uczelni państwowych. Wszystkie te uczelnie nadają swoim absolwentom po pięciu latach studiów tytuły naukowe. Tymczasem alumni seminarium duchownego, którzy rozpoczynają studia z tym samym przygotowaniem, co ich koledzy świeccy, po dłuższym, bo sześcioletnim okresie nauki nie otrzymują stopni akademickich.

Na terytorium archidiecezji kilka zgromadzeń zakonnych posiada swoje domy studiów. Jeśli seminarium poznańskie uzyska prawo nadawania stopni akademickich, niewątpliwie przełożeni zakonni kierować będą do tegoż seminarium najwybitniejszych swoich alumnów, by mogli oni zdobyć tam stopnie naukowe.

W okresie międzywojennym niektórzy wykładowcy poznańskiego seminarium byli równocześnie profesorami Uniwersytetu Poznańskiego. Kilku z nich zostało wyróżnionych najwyższym tytułem naukowym członków Polskiej Akademii Umiejętności.

Prośbie arcybiskupa poznańskiego udzielił poparcia Prymas Polski kardynał Wyszyński zapewniając, że czyni to "głównie z racji na zbliżające się Tysiąclecie Diecezji Poznańskiej".

Wniosek arcybiskupa poznańskiego nadal napotykał na opór i zastrzeżenia Kongregacji Seminariów i Uniwersytetów, która podtrzymywała wcześniejszą myśl o afiliacji seminarium poznańskiego do Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i oczekiwała ewentualnego wotum Konferencji Episkopatu Polski. Opory Kongregacji znalazły swój wyraz, w piśmie kardynała Garrone - Prefekta tejże Kongregacji z dnia 26 czerwca 1968 roku do arcybiskupa Antoniego Baraniaka.

Zastrzeżenia Kongregacji zawarte zostały również w piśmie kardynała Garonne z dnia 21 czerwca 1968 roku do kardynała Wyszyńskiego, Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski, w którym podano, że Kongregacja nie może spełnić prośby z następujących powodów:

  • Trzy wyższe uczelnie teologiczne - aktualnie działające przy seminariach w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu - Kongregacja uznaje jako kontynuację dawnych fakultetów. W przypadku Poznania nie da się tego punktu widzenia zastosować.
  • Kongregacji wydaje się, że cztery uczelnie z prawem nadawania stopni akademickich powinny wystarczyć dla Polski. Kapłani poznańscy mają możność zdobywania stopni akademickich na tych uczelniach.

    Ponieważ jednak chodzi tu o łaskę Stolicy Apostolskiej dla archidiecezji poznańskiej z okazji tysiąclecia jej istnienia, Kongregacja prosi o wotum Konferencji Episkopatu Polski.

    Odpowiedź Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski (27.11.1968) poparła prośbę arcybiskupa poznańskiego, wysuwając następujące motywy:

  • Z punktu widzenia formalnego Poznań można zaliczyć do miast, w których Stolica Apostolska erygowała fakultet teologiczny, który jedynie na skutek przeszkód, wynikających z niespokojnych i nieustabilizowanych czasów nie mógł rozwinąć swej działalności. Już przed wojną odczuwało się brak fakultetu teologicznego w Zachodniej Polsce. Dziś, kiedy mieszkańcy miast i terenów wschodnich przenieśli się w dużym procencie na Ziemie Zachodnie, zrealizowanie dekretu z roku 1919-1921 byłoby pożyteczne i wskazane.
  • Na terenie Polski jest około 15 miast, w których znajdują się różnego rodzaju wyższe uczelnie świeckie. Stąd wzrasta stale liczba katolików posiadających wykształcenie wyższe. Jeszcze jedna wyższa uczelnia teologiczna przysporzyłaby kapłanów z tytułami naukowymi, przyczyniając się do swobodniejszego duszpasterzowania.
  • Zwalnianie kapłanów z ich obowiązków, by mogli udać się na studia specjalistyczne do innych miast, jest możliwe tylko w odniesieniu do niewielkiej ich liczby, bez szkody dla pracy duszpasterskiej w diecezji.

    Sprawa Wydziału znalazła też protektora w osobie ówczesnego metropolity krakowskiego kardynała Karola Wojtyły. Dał on temu wyraz m. in. w piśmie do arcybiskupa Baraniaka. W odręcznym piśmie dnia 3 marca 1969 r. pisał: "uprzejmie dziękuję za przekazaną mi dokumentację, która pozostaje w związku z powołaniem do życia Wydziału Teologicznego w Seminarium Poznańskim. Inicjatywa ta zbiega się z sugestią wysuniętą na ostatnim posiedzeniu Podkomisji Studiów, która widzi potrzebę takiego Wydziału w północno-zachodnim rejonie Polski, a więc właśnie w Poznaniu. Dlatego też inicjatywę Waszej Ekscelencji witamy z radością."

    W tym momencie nastąpił przełom. Kongregacja Nauczania Katolickiego wystosowała dekret (23.07.1969) - podpisany przez Kardynała-Prefekta Garonne - a skierowany na ręce Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski kardynała prymasa Wyszyńskiego, ustanawiający Akademickie Studium Teologiczne w Poznaniu ad ąuinąuennium et ad experimentum, z prawem nadawania stopni bakalaureatu i licencjatu z teologii.

    Pierwszym rektorem Akademickiego Studium Teologicznego mianowany został dotychczasowy rektor Arcybiskupiego Seminarium Duchownego - ks. dr Władysław Pawelczak, który do czasu zatwierdzenia statutów pełnił równocześnie funkcję dziekana.

    Zgodnie z przepisami Ratio Studiorum, studia w Akademickim Studium Teologicznym dzieliły się na dwa cykle:

  • Cykl zwyczajny - trwający pięć lat i kończący się uzyskaniem dyplomu absolutoryjnego (bakalaureat). Do tego cyklu dodano rok szósty, przeznaczony głównie dla dyscyplin przygotowujących do praktyki duszpasterskiej.
  • Cykl licencjacki - który trwa dwa lata. Ukończenie tego cyklu daje prawo do uzyskania stopnia licencjata, po uprzednim zdaniu ustnego egzaminu de universa theologia oraz przedłożeniu pracy licencjackiej.

    Z początkiem drugiego semestru roku akademickiego 1969/1970 rozpoczęto w Akademickim Studium Teologicznym kurs licencjacki z ośmiu sekcjami specjalistycznymi: teologia biblijna, dogmatyczna, moralna, fundamentalna, pastoralna (obejmująca również katechetykę i liturgikę), historia Kościoła, prawo kanoniczne i filozofia chrześcijańska; oraz dwuletnie przywydziałowe Studium Katechetyczne, kształcące przyszłych nauczycieli religii dzieci i młodzieży.

    Z rokiem akademickim 1970/1971 rozpoczęło też swoją działalność Studium Rodziny, którego zadaniem było pełniejsze przygotowanie kapłanów oraz osób świeckich do duszpasterstwa rodzin oraz do pełniejszego wprowadzania zasad chrześcijańskich w życie rodzin. Studium to obejmowało wybrane zagadnienia z następujących dziedzin: teologia małżeństwa i rodziny, psychologia i pedagogika małżeństwa i rodziny, socjologia rodziny, biologia człowieka, seksuologia, duszpasterstwo rodziny.

    Dnia 19 czerwca 1971 roku wybrano dziekana Akademickiego Studium Teologicznego w osobie ks. dra Michała Petera.

    Kongregacja Nauczania Katolickiego w piśmie do arcybiskupa Baraniaka (30.11.1971) nazwała poznańską uczelnię "Wydziałem Teologicznym" - Facultas Theologica. Odtąd uczelnia używa tej nazwy. Wydział ten zawarł umowę o współpracy naukowej z Seminarium Duchownym w Gdańsku (sierpień 1973), z Seminarium Duchownym Księży Oblatów w Obrze (październik 1973) oraz z Prymasowskim Seminarium Duchownym w Gnieźnie (grudzień 1973).

    Po pięciu latach działalności ad experimentum, Kongregacja nauczania Katolickiego wydała z mandatu Ojca Świętego Pawła VI dekret erekcyjny, ustanawiający Papieski Wydział Teologiczny w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Poznaniu, z prawem nadawania stopni akademickich bakalaureatu, licencjatu i doktoratu oraz wszystkimi uprawnieniami i przywilejami, jakimi cieszą się fakultety ustanowione przez Stolicę Apostolską (2.06.1974).

    Dekret Kongregacji do Spraw Nauki Katolickiej z dnia 2 lipca 1974 r. Posnaniensis urbs powołujący Wydział Świętej Teologii w Poznańskim Seminarium Metropolitalnym rozpoczynający się od słów: "miasto Poznań słusznie może być uznane za kolebkę wiary katolickiej w Polsce" odwołuje się do początków studiów teologicznych w tym mieście: "nic więc dziwnego, że w tym sławnym miejscu biskup Jan Lubrański wzniósł na początku XVI wieku uczelnię nazwaną Akademią Lubrańskiego, aby młodzieńcy oddawali się gorliwie studiom humanistycznym lub filozoficzno - teologicznym."

    Tego dnia Kongregacja wystosowała też pismo do arcybiskupa A. Baraniaka, w którym między innymi czytamy: "odnosząc się do prośby Waszej Ekscelencji w sprawie ostatecznej erekcji tamtejszego Wydziału Teologicznego, przedstawiliśmy ją Ojcu Świętemu, który na audiencji udzielonej 16 maja dał wyraz swemu pełnemu zadowoleniu i radości dla ustanowienia nowego Wydziału Teologicznego w Polsce oraz upoważnił nas do wystawienia odpowiedniego Dekretu. (...) Wydając niniejszym Dekret erekcyjny, Święta Kongregacja jest przekonana, że oddała znaczną przysługę tamtejszej Archidiecezji, jak również całemu Kościołowi w Polsce, oczywiście w stopniu, w jakim Wydział Poznański będzie umiał stać się pożytecznym dla Kościoła na tamtejszym uprzywilejowanym terytorium Polski. (...) Obecnie po doprowadzeniu do celu żmudnego przedsięwzięcia pragniemy wyrazić wdzięczność Waszej Ekscelencji i Jego Czcigodnym Współpracownikom za trudy wspaniałomyślnie podjęte dla ubogacenia Kościoła i Ojczyzny przez potężny ośrodek apostolatu intelektualnego. Jest naszym gorącym życzeniem, aby nowy Wydział indesinenter vivat, crescat et floreat".

    Wielkim Kanclerzem Fakultetu Kongregacja ustanowiła Ordynariusza miejsca, i poleciła mu czuwać nad czystością wiary i nienagannością obyczajów, udzielać i cofać misję kanoniczną wykładowcom oraz przedsiębrać wszelkie starania, aby Wydział stale się rozwijał i walnie współpracował - pod opieką Konferencji Episkopatu Polski - z pozostałymi Fakultetami dla dobra Kościoła i Ojczyzny.

    Kolejny etap dziejów Wydziału wyznaczyło pismo Kongregacji Wychowania Katolickiego z dnia 26 czerwca 1998 r., w którym wyraziła formalną zgodę na ustanowienie Wydziału Teologicznego w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, oraz zdeklarowała, że działalność istniejącego dotąd Papieskiego Wydziału Teologicznego w Poznaniu, jak też jego prawa, przywileje i honory, którymi cieszą się wydziały teologiczne erygowane przez Stolicę Apostolską, oraz patronat świętego Wojciecha, nie natomiast tytuł "Papieski", mogą zostać przeniesione na Wydział Teologiczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

    W dniu 29 czerwca 1998 roku Senat Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu podjął decyzję, na mocy której utworzył Wydział Teologiczny tegoż Uniwersytetu. Obowiązujący od dnia 25 kwietnia 1998 roku Konkordat między Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską w art. 15 ust. 2 przewidywał, że "Status prawny (...) wydziałów teologii katolickiej na uniwersytetach państwowych regulują umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Konferencją Episkopatu Polski upoważnioną przez Stolicę Apostolską".

    Umowę taką podpisali w dniu 30 listopada 1998 z upoważnienia Stolicy Apostolskiej Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski i Arcybiskup Poznański, w imieniu Rządu Rzeczpospolitej Polskiej Minister Edukacji Narodowej przy udziale Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

    Przez całe lata istnienia Wydział prowadził ożywioną działalność naukowo - badawczą i dydaktyczną. Badania podejmowane związane są głównie z rozwojem kierunku, jakim jest teologia. Dotyczą jednak też dyscyplin ją wspomagających, takich jak filozofia, socjologia, pedagogika, dydaktyka, historia, archeologia. Zagadnienia od problemowych do metodologicznych teologii i praktycznych ukazują szerokie spektrum zainteresowań i potrzeb.

    Wydział w swoich założeniach kieruje się określoną misją społeczną. Wyrazem tej misji są podejmowane projekty badawcze mające znaczenie odpowiedzi na zapotrzebowanie społeczne w ramach wspólnoty eklezjalnej i lokalnej. Stąd wyrastają badania skoncentrowane tak na problematyce socjologicznej, jak i eklezjologicznej.

    Część badań koncentruje się na zagadnieniach pokrewnych z teologią, w której dominuje dzisiaj charakterystyczny nurt personalizmu, domagający się wnikliwej analizy zagadnienia osoby. Promocja personalizmu jako pewnego stylu myślenia jest osadzona zarówno w historii myśli polskiej, jak i stanowi klucz metodologiczny do zagadnień zarówno społeczno-teologicznych, jak i edukacyjno-formacyjnych. Tutaj plasuje się też refleksja nad myślą Jana Pawła II.

    Wśród badań zasługują na zauważenie te projekty o charakterze edukacyjnym, które mają zasięg ogólnopolski i zyskują przełożenie praktyczne.

    Należy zauważyć też znaczące zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej badania wpisujące się w zagadnienia ekumenizmu, a szerzej jeszcze filozofii dialogu, z zauważeniem całej specyfiki i zróżnicowania obu płaszczyzn. Badania ekumeniczne znajdują swoje przełożenie w sferze praktycznych spotkań i zaangażowań Kościołów chrześcijańskich, badania w sferze filozofii dialogu pretendują w chwili obecnej, zdaniem niektórych, do miana "poznańskiej szkoły dialogiki".

    Należy zauważyć, że prowadzone badania przyczyniają się do kształtowania specjalizacji Wydziału poprzez przygotowanie kadry dla uczelni oraz katechetycznej dla szkół. Podjęte tematy badawcze służyły również doskonaleniu metod dydaktycznych.

    Warte zauważenia jest to, że projekty badawcze podejmują problematykę nie tylko aktualną w środowisku polskim, ale i spójną z inicjatywami podejmowanymi na Wschodzie i Zachodzie Europy, a jeśli to jest możliwe zakładają coraz szerszą współpracę z partnerami krajowymi i zagranicznymi.

    Prowadzone dotąd badania i działalność Wydziału Teologicznego przyczyniły się do tego, że stał się on znaczącym na płaszczyźnie ogólnopolskiej.

    W badania są angażowani bardzo szeroko młodsi pracownicy nauki. Prowadzone przez nich badania służą ich promocji naukowej (tytuł profesorski, habilitacja, doktorat) oraz rozwojowi Wydziału. Współpraca podejmowana z innymi środowiskami i kompetencyjność pracowników sprawia, że wnoszą oni oryginalny i twórczy wkład w rozwój kierunku oraz prowadzonych specjalizacji w płaszczyźnie ogólnopolskiej i międzynarodowej. Sprzyjają podnoszeniu kwalifikacji młodszej kadry.

    W ramach studiów stacjonarnych i niestacjonarnych, podyplomowych oraz różnego typu studiów przywydziałowych wykształcił wielką rzeszę absolwentów: duchownych, osób życia konsekrowanego i świeckich. Nie wszyscy jednak we wcześniejszym okresie wieńczyli to uzyskiwaniem stopni naukowych. W Papieskim Wydziale dyplomy magisterskie uzyskało 2787 osób, 366 dyplomy licencjata (kanoniczny, stanowi stopień pośredni pomiędzy polskim magisterium i doktoratem), a 42 dyplomy doktorskie. W Wydziale Teologicznym UAM dyplom licencjata (zawodowy przed magisterium) uzyskało 271 osób, 2994 osoby uzyskały magisterium teologii, 42 doktora teologii, 603 ukończyły studia podyplomowe; przeprowadzono 9 przewodów habilitacyjnych oraz wszczęto kolejne 2, przeprowadzono jedną procedurę związaną z uzyskaniem tytułu profesorskiego i wszczęto dwie kolejne.

  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
    Wydział Teologiczny
    Akademia Lubrańskiego